وجوه تمايز ظاهري الفباي خط لري، با ديگر خطوطي كه از نويسههاي مشابهي ( برگرفته از خط عربي ) استفاده ميكنند، عبارتند از :
1 – نويسهي با نام كُرسي در پنج شكل و حالت « ا، ضـ، ـضـ، ـض، ض »
2 – نويسهي با نام اِگــًض در چهار شكل و حالت « گـً، ـگـً ، ـگً، گً »
3 – نويسهي با نام ظئ در چهار شكل و حالت « ظـ، ـظ، ـظـ، ظ »
4 – نويسهي با نام ائ در چهار شكل و حالت « ئـ، ـئـ، ـئ، ئ »
5 – نويسهي با نام اؤ در دو شكل و حالت « ـؤ، ؤ »
6 – نويسهي با نام أئ در دو شكل و حالت « ـأ، أ »
7 – نويسهي با نام إي در دو شكل و حالت « ـإ، إ »
8 - نويسهي با نام لضّ و با اين شكل « ـّ »
9 - نويسهي با نام اٌي و با اين شكل « ـٌ »
10 - نويسهي با نام شوض و با اين شكل « ٍ »
چنانچه از نظر شكل ظاهري به نويسههاي الفباي لري بنگريم و آنها را با الفباي نزديكترين خط موجود،- يا همان فارسي –مقايسه نماييم، در ميان 10 نويسهي فوق، نويسههاي شمارهي 1، 2، 3، 6، 7، 8، 10 در تمام اشكال و حالات، و نويسهي شمارهي 4 تنها در دو حالت اول چسبان و ميانياش، مختص خط لري لور ميباشند.
به هنگام سنجيدن حالات و اشكال مختلف در ميان نويسههاي لري، نويسهي كرسي داراي بيشترين تنوع شكلي ميباشد . اين تنوع متأثر از وظيفهاي است كه براي اين نويسه پيشبيني شده . وظيفهي مذكور باعث شده تا نويسهي كرسي ذاتاً بدون هرگونه صداي بخصوصي باشد. به زباني سادهتر اين نويسه همانگونه كه از ناماش پيداست، تنها بصورت پايهايست كه، بر اساس ساختار آواييي زبان لري، براي قرار گرفتن دومين مصوت بي پايه – نظير َ ُ ِ ٌ ٍ ّ - و يا مصوتهاي بي پايهاي كه صامتي پيش از آنها وجود ندارد تا بر روي آن قرار گيرند، در نظر گرفته شده. بديهي است از آنجا كه اين نويسه فاقد هرگونه آوايي است، صداي مصوت قرار گرفته بر روي خود را ميپذيرد. اين نويسه، - كه به جرات ميتوان آنرا نشانهي متمايز كنندهي خط لري دانست؛ - همچنين، رسالت زيبا سازيي خط لري را نيز بر عهده دارد. به دليل تازه، و تقريباً بسيار نا آشنا و بيمانند، بودن كرسي، ممكن است چگونگي كاربرد حالات مختلف آن تا حد زيادي براي نوآموزان مشكل ساز بوده و نيز موجد چندگانهگي نويسيهاي فراواني در املاي كلمات لري گردد . بنابراين تبيين و تدوين قواعد نوشتاري آن بيش از ديگر نويسههاي الفباي لري ضرورت دارد. در اين نوشتار ضمن آنكه نقش اين نويسه را مورد بررسي قرار ميدهيم، قواعدي پيشنهادي نيز براي املاي اين نويسه در كلمات لري، ارايه ميشود.
قواعد نوشتاري نويسهي كرسي
1 – بنابر قاعدهي شمارهي 1 از قواعد كليي املاي لري و نيز از نظر آوا نگاري در يك خط، بايستي تا حد امكان، نوشته شبيه گفته باشد، و از آنجا كه در خط لري كرسي پايهي مصوتهاي بيپايه ميباشد، بنابراين بايد در همهي كلمات لري كه با يك مصوت ( واكه ) بيپايه آغاز ميشوند، از كرسي استفاده گردد. در اينجا دو مبحث وجود دارد :
1 – 1 ) كلماتي كه داراي يكي از مصوتهاي برخط ( مصوتهاي با نويسههاي « ؤ »، « ئ » كه نيازي به قرار گرفتن بر روي كرسي ندارند) در ابتداي خود ميباشند . مبدع براي وحدت در املاء و نيز طبق قاعدهي زيبايي در خط، عليرغم بينيازي مصوتهاي برخط به نويسهي كرسي، مقرر داشته، در همهي كلمات لري كه با يك مصوت، چه برخط و چه بيپايه، آغاز ميشوند، از كرسي استفاده گردد.
2 – 1 ) از آنجا كه اين نويسه داراي دو شكل اول غيرچسبان « ا » و اول چسبان « ضـ » است، مشكل دوگانگيي انتخاب شكل و حالت وجود دارد . مبدع، اين مشكل را نيز پيشبيني نموده و، مقرر داشته تا در ابتداي كليهي كلمات تنها از حالت و شكل اول غيرچسبان نويسهي كرسي - يا همان « ا » - استفاده شود.
تنها استثناي اين قانون، حروف ربط - « و » با تلفظهاي Va , o در گويشهاي گوناگون زبان لري، و، « ؤ » با تلفظي شبيه مصوت پاياني واژهي « لؤ » ( به فارسي لب )، در گويشهاي شماليتر زبان لري، - ميباشند، كه بنابر قاعدههاي ارجحيت صورت آشناتر، ارجحيت ساده ترين حالت و پرهيز از شبه ظاهري، بدون استفاده از كرسي و بصورت منفرد نوشته ميشوند. مانند : عليداد و ممدلي، آؤ ؤ تش، تض و مض
2 – طبق قواعد، ارجحيت ساده ترين حالت، رعايت زيبايي خط، برگزيدن آشناترين حالت، رعايت اصل كلمه و پرهيز از شبه ظاهري، و نيز ذات غير چسبان ( چه به نويسهي پيش و چه نويسهي پس از خود ) حالت اول غيرچسبان كرسي « ا » ، استفاده از آن در ميانهي كلمات اكيداً ممنوع؛ و بهتر است، از شكل مياني « ـضـ » نويسهي كرسي استفاده شود. مگر در مواردي كه :
1 – 2 ) نويسهي پيش از كرسي يكي از نويسههاي « ؤ، و، د، ذ، أ، إ » باشد كه ذاتاً به حرف پس از خود نميچسبند؛ باشد، كه ناگزير به استفاده از حالت اول چسبان كرسي ميباشيم.
2 – 2 ) در آنجايي كه تعدد دندانه و اطناب و توليي نويسهها، مانع از رواني خوانش و باعث خدشه در زيبايي خط ميگردد.
3 – 2 ) نويسهي پيش از كرسي يكي از حالات نويسهي « ه ( ها ) » باشد . در اين حالت پيشنهاد مبدع اين است، كه براي پرهيز از تواليي دو نويسهي تقريباً هم شكل، يعني كرسي و ها، كه باعث سختي خوانش و نازيبايي خط ميشود، از حالت اول چسبان كرسي « ضـ » استفاده گردد.
4 – 2 ) نويسهي پس از كرسي يكي از حالات نويسهي « ه ( ها ) » باشد . مبدع، بنابر دلايل و قواعد بيان شده در 3 – 2 براي اين حالت پيشنهاد ميكند تا، بسته به نويسهي پيش از كرسي، يكي از حالات آخر چسبان « ـض »و يا آخر غيرچسبان «ض» بكار رود.
3 – طبق قواعد برشمرده در 2، استفاده از حالت اول غيرچسبان كرسي در انتهاي كلمات نيز اكيداً ممنوع بوده؛ و بهتر است، بسته به نويسهي پيش از كرسي، يكي از حالات آخر چسبان « ـض» و يا آخر غيرچسبان « ض » بكار رود.
4 - به دليل وجود واژهگان تك هجايي ( سيلابي – بخشي ) فراوان، در همهي گويشهاي گوناگون زبان لري، و طبق قاعدههاي، رعايت زيبايي خط، رعايت اصل كلمه، رواني خوانش و پرهيز از شبه ظاهري، مبدع مقرر داشته است، تا در هنگام نوشتن واژهگان تك هجايي، - اعم از صامت و مصوت بودن نويسه - به انتهاي آن يك كرسي افزوده گردد . حالت كرسي بسته به نويسهي پيش از آن، يكي از حالات آخر چسبان « ـض» و يا آخر غيرچسبان « ض » ميباشد. مانند :
1 – 4 ) « وَ » ( معادل واژهي «آن» اشاره به دور، در فارسي و نه حرف ربط ) كه بهتر است به شكل «وَه» نوشته شود.
2 – 4 ) « مُ، مٍ، مَ » ( معادل واژهي «من» ضمير اول شخص مفرد، در فارسي كه در گويشهاي گوناگون زبان لري به ترتيب بصورتهاي Ma , Me , Mo تلفظ ميشود ) كه بهتر است به شكل « مُض، مٍض، مَض » نوشته شود.
توجه شود اين قانون تنها براي واژهگان تك هجايي بوده و هيچگاه شامل حال ديگر واژهگان نميشود . بررسي شيوهي نگارش واژهگان تك هجايي در تركيبات و هنگاميكه پسوندي ميپذيرند، بحثي گسترده است كه در اين مجال نميگنجد، فلذا بايستي به زمان و نوشتاري ديگر موكول گردد .
ادامه دارد ...
